यो वर्षको त्यो समय हो जब सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हिन्दू चाडहरू मध्ये एक दशैं सुरु हुन्छ। दसैं भनेको देवी दुर्गाको आराधना गर्ने, स्वादिलो खानेकुरामा लिप्त हुने र हाम्रा बूढापाकाहरूबाट टिका र जमराको आशीर्वाद प्राप्त गर्ने बारे हो।
यी दश दिनहरू दशैंको भावनालाई अँगालेका हुन्। यो माटोको भाँडो स्थापना संग सुरु हुन्छ, र त्यसपछि वास्तविक उत्सव सुरु हुन्छ। नौ दिनसम्म दुर्गाको पूजा गरेपछि दशौँ दिन जेष्ठको हातबाट टीका र जमरा ग्रहण गरिन्छ । दशैं नेपालका विभिन्न समुदायहरूले मनाउने र हाम्रो हृदयमा विशेष स्थान राख्छ।
अब दशैंको महत्वको कुरा गरौं । वर्षभरि चार दशैं पर्व मनाइन्छ । यद्यपि, ती सबैमध्ये शारदीय दशैँ सबैभन्दा ठूलो हो। यस अवधिमा देवीको आराधना गर्नाले हामीलाई अपार आनन्द मिल्ने विश्वास छ। घटस्थापनाको पहिलो दिनदेखि नवमीको नवौं दिनसम्म यस पर्वको महत्त्व बुझ्न हामीले आफ्नो भक्तिमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ।
“रात” शब्दले अन्धकारलाई बुझाउँछ, जसले अज्ञानता, भ्रम, इच्छा र कमजोरीलाई जनाउँछ। यी नौ दिनहरूमा, हामी यी नकारात्मक पक्षहरूलाई हाम्रो जीवनबाट हटाउन र बलियो र बुद्धिमान बन्ने प्रयास गर्छौं।
यस अवधिमा, हामी आफ्नो मन सफा गर्न सक्छौं, अशुद्धता छोड्न र न्याय खोज्न सक्छौं। नौ दिनको निरन्तर उपासना पछि, हामी यी अवरोधहरूमाथि विजय प्राप्त गर्छौं, र जब हामी ती रिक्तताहरूलाई बल र शुद्धताले भर्छौं। यसैले हामी दशैं मनाउँछौं, र यो दशमीको रमाईलो उत्सवमा परिणत हुन्छ।
परम्परा र संस्कृति अनुसार पूजा गर्न जरुरी छ। देवीप्रति भक्ति र प्रेम सर्वोपरि छ। पूजा कोठा सजाउनुपर्छ, फूल, चन्दन, मिठाई र धूप चढाउनुपर्छ। कतिपयले दुर्गा सप्तशती पढ्छन् वा पुजारीको निर्देशनमा अनुष्ठान गर्छन्।
यी दस दिनहरू महत्त्वपूर्ण छन्, र तपाईं विभिन्न प्रकारका पूजाहरू गर्न सक्नुहुन्छ। यदि तपाईं विस्तृत अनुष्ठानहरू खर्च गर्न सक्नुहुन्न भने, देवीको नाम वा एक साधारण मन्त्र पढ्दा अपार आनन्द ल्याउन सक्छ। शारदीय दशैंको समयमा, महत्व बढ्छ, र तपाईं जति धेरै पूजा गर्नुहुन्छ, तपाईं देवीको नजिक महसुस गर्नुहुन्छ।
अब जमरा राख्ने परम्पराको कुरा गरौं । घटस्थापनाको अघिल्लो दिन माटोको भाँडो, दियो प्रज्वलन गर्ने र भगवान गणेशको पूजा–आराधना गर्ने गरिन्छ । पछि, हामी जमरा राख्छौं। शुभफलको लागि पूर्व वा उत्तर दिशामा फर्केर राख्नु आवश्यक छ। यसो गर्नाले परिवारमा सौभाग्य प्राप्त हुन्छ।
जमरा देवी दुर्गाको प्रतीक हो। जौ, गहुँ र मकै जस्ता विभिन्न जातका अन्नलाई जमरा बनाउन अंकुराइन्छ । आफैले खेती गर्नुपर्छ। नवरात्रिको नौ दिनमा देवीको पूजा, अनुष्ठान, दियो स्थापना, माटोका भाँडाहरू, नैवेद्य अर्पण गरिरहनेछ।
त्यसोभए, हामी नवरात्रिमा किन पूजा गर्छौं? प्रख्यात ज्योतिष तथा वास्तुविद् सुरेशचन्द्र रिजालका अनुसार मार्कण्डेय पुराणमा नवरात्रिमा विभिन्न मनोकांक्षा पूरा गर्ने विभिन्न प्रकारका पूजाआजा गर्ने उल्लेख छ । प्रत्येक दिन, तपाईं आफ्नो आकांक्षाहरू प्राप्त गर्नको लागि विशेष प्रकारको पूजा गर्न सक्नुहुन्छ।
पहिलो दिन : यदि लामो आयु र कुनै प्रकारको दीर्घरोगबाट बच्नका लागि पहिलो दिन शैलपुत्रीको पूजा आराधना र गाईको घ्यूबाट बनाइएका परिकार चढाएमा आरोग्य प्राप्त हुन्छ ।
दोस्रो दिन : कुनै पनि प्रकारको बन्धनबाट मुक्ति पाउनका लागि ब्रह्मचारिणी मातालाई सख्खर चढाई पूजा आराधना तथा दान गरेमा हरेक प्रकारको अनिष्ट नाश हुने बताइएको छ ।
तेस्रो दिन : दुःख, कष्टबाट मुक्तिका लागि गाईको दूधबाट बनाइएका विभिन्न परिकारको प्रसाद चढाउने तथा दान गरेर माता चन्द्रघण्टाको पूजा गरेमा माताको आशीर्वाद हामीमाथि सधैँभरि रहन्छ भन्ने कुरा बताइएको छ ।
चौथो दिन : चतुर्थी तिथिका दिन माता कुष्माण्डको पूजा आराधना गरेमा ज्ञान र बुद्धि प्रदान हुनुका साथै कुनै पनि प्रकारका वाणीमा दोष छ भने उक्त तिथिमा मालपुवा अर्पण गरी पूजा गरेमा र मालपुवा दान गरेमा शुभ हुने कुरा उल्लेख गरिएको छ ।
पाँचौँ दिन : पञ्चमी तिथिका दिन स्कन्धमाताको पूजा–आराधना गरेमा व्यापार–व्यवसायबाट सफलता तथा राज्यबाट पाउने सेवा तथा सुविधा वृद्धिका साथै रोजगारीका लागि पनि राम्रो हुने कुरा बताइएको छ । यस दिनमा केराको भोग लगाएर पूजा–आराधना गरेमा सफलता मिल्ने बताइएको छ ।
छैटौँ दिन : सुन्दरताका साथै मनले चाहेको व्यक्ति प्राप्तिका लागि कात्यायनी माताको पूजा–आराधना गरेमा सफल हुने कुरा बताइएको छ । यदि घरमा कुनै अविवाहित व्यक्ति हुनुहुन्छ भने विवाहमा वाधा अवरोध परेको छ भने मह चढाएर माता कात्यायनीको पूजा–आराधना गरेमा कार्यसिद्धि हुने कुरा पनि बताइएको छ ।
सातौँ दिन : कुनै पनि प्रकारका मुद्दा मामिला तथा दुर्घटनाबाट छुटकाराका लागि सप्तमी तिथिका दिन कालरात्रि भगवतीको पूजाबाट सम्पूर्ण कष्ट नाश हुने कुरा बताइएको छ । कुनै पनि प्रकारका आकस्मिक विपत्तिबाट रक्षाका लागि सख्खर दान गरेमा बाधा अड्चन नआउने शास्त्रमा बताइएको छ ।
आठौँ दिन : महागौरी भगवतीको घटस्थापनाको आठौँ दिन पूजा तथा आराधना गर्नुपर्ने कुरा बताइएको छ । उक्त दिन महागौरीको पूजा–आराधना गरेमा सन्तानसुख मिल्ने कुरा पनि शास्त्रमा उल्लेख गरिएको छ । महागौरी भगवतीलाई नरिवल अर्पण गरेमा सम्पूर्ण सुख शान्ति प्राप्ति हुने कुरा पनि बताइएको छ ।
नवौँ दिन : घटस्थापनाको नवौँ दिन अर्थात् नवमी तिथिका दिन घ्यू चढाएर पूजा–आराधना गरेमा अकाल मृत्युबाट बच्नका लागि र कुनै पनि प्रकारका नराम्रा समाचार सुन्न नपरोस् भन्नका लागि सिद्धिदात्री भगवतीको पूजा–आराधना गर्ने कुरा शास्त्रमा बताइएको छ । दशौँ दिनमा देवी विसर्जन गरी विजयोत्सवका रूपमा टीका र जमरा लगाइन्छ ।नवरात्र भनेरसमेत चिनिने दसैँ नौ रात र दश दिनको हुन्छ । आज विधिपूर्वक घरघरमा आह्वान गरी पूजा–आराधना गरिने दुर्गा देवीलाई कात्तिक ७ गते विजयादशमीका दिन विसर्जन गरी मान्यजनबाट प्रसादका रूपमा टीका, जमरा र फूल प्रसाद ग्रहण गर्ने गरिन्छ ।
